ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ.
1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟ ਰਹੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਅੱਜ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਵਿਗੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਫ਼ਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ 1984 ਦੇ ਉਸ ਖੂਨੀ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੀ।
ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2025 ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਹਾਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਰੁਣਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਰਾਊਜ਼ ਐਵੇਨਿਊ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਜਨਕਪੁਰੀ-ਵਿਕਾਸਪੁਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 1984 ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ੱਕ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ, ਸਬੂਤ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਬਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ।
ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਇਹ ਰਹੇਗਾ ਕਿ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਆਪਣੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਿਤਾਵਾਂ ਬਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੁਹਾਗ ਉਜੜੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਆਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਿਰਫ਼ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮਾਂ ਤਿਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਬੀਤਣਾ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਤਸੱਲੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ ਕਿ ਸੱਤਾ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਰਸੂਖ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ 1984 ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਹਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਕੀ 1984 ਦੇ ਹਰ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਕਟਹਿਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਾਮ ਸਿਆਸੀ ਰਸੂਖ਼, ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ? ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ, 1984 ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਵੇ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਉਸ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇਗੀ।
